สรุป พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน 2534 ฉบับสอบ ก.พ.

พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 เป็นหนึ่งในกฎหมายหลักที่ออกสอบ ก.พ. ภาค ก ทุกปี ไม่ว่าจะเป็นรอบ e-Exam หรือ Paper & Pencil ข้อสอบมักเน้นเรื่องโครงสร้างการบริหารราชการส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่น ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องจำให้ได้แม่นยำ

ในปี 2569 สำนักงาน ก.พ. เปิดสอบ Paper & Pencil วันที่ 5 กรกฎาคม 2569 โดย พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดินเป็นเนื้อหาที่ออกข้อสอบราว 3-5 ข้อ จากทั้งหมด 50 ข้อในวิชากฎหมาย หากเข้าใจหลักการสำคัญ สามารถทำคะแนนได้เต็มทุกข้อ

บทความนี้สรุปเนื้อหา พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน ฉบับเข้าใจง่าย ครบทุกประเด็นที่ออกสอบ พร้อมตาราง แผนภูมิ และ FAQ ให้อ่านจบแล้วจำได้ทันที

ภาพประกอบบทความ

1. ภาพรวม พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน

พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 เป็นกฎหมายที่กำหนดโครงสร้างการจัดระเบียบราชการของประเทศไทย โดยวางหลักการว่า การบริหารราชการแผ่นดินต้องเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขของประชาชน เกิดผลสัมฤทธิ์ต่อภารกิจของรัฐ มีประสิทธิภาพ ความคุ้มค่า ลดขั้นตอนการปฏิบัติงาน และมีการกระจายอำนาจการตัดสินใจ

กฎหมายฉบับนี้ได้รับการแก้ไขเพิ่มเติมมาแล้วหลายครั้ง โดยฉบับที่สำคัญคือ ฉบับที่ 5 (พ.ศ. 2545) ที่เพิ่มเรื่องการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี และฉบับที่ 8 (พ.ศ. 2553) ที่ปรับปรุงเรื่องการมอบอำนาจ สำหรับการสอบ ก.พ. ต้องจำหลักการสำคัญดังนี้

กฎหมายแบ่งการจัดระเบียบบริหารราชการออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่ ราชการส่วนกลาง ราชการส่วนภูมิภาค และราชการส่วนท้องถิ่น โดยแต่ละส่วนมีโครงสร้าง อำนาจหน้าที่ และการบังคับบัญชาที่แตกต่างกัน ซึ่งเป็นแก่นหลักของข้อสอบ ก.พ.

2. การบริหารราชการส่วนกลาง

ราชการส่วนกลางประกอบด้วย สำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวง ทบวง กรม (หรือส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่นและมีฐานะเป็นกรม) โดยใช้หลักการรวมอำนาจ (Centralization) ในการบริหาร

สำนักนายกรัฐมนตรี มีฐานะเป็นกระทรวง มีนายกรัฐมนตรีเป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการ โดยอาจมีรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรีเป็นผู้ช่วย สำนักนายกรัฐมนตรีมีปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีเป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการรองจากนายกฯ

กระทรวง มีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเป็นผู้บังคับบัญชา อาจมีรัฐมนตรีช่วยว่าการ กระทรวงมีปลัดกระทรวงเป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการรองจากรัฐมนตรี กระทรวงแบ่งส่วนราชการเป็น สำนักงานรัฐมนตรี สำนักงานปลัดกระทรวง กรม (หรือส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่น)

กรม มีอธิบดีเป็นผู้บังคับบัญชา กรมแบ่งส่วนราชการเป็น สำนักงานเลขานุการกรม กอง (หรือส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่น) ปัจจุบัน “ทบวง” ไม่มีการใช้งานจริงแล้ว แต่กฎหมายยังคงบัญญัติไว้

3. การบริหารราชการส่วนภูมิภาค

ราชการส่วนภูมิภาคจัดแบ่งเป็น จังหวัด และ อำเภอ โดยใช้หลักการแบ่งอำนาจ (Deconcentration) คือส่วนกลางส่งผู้แทนไปปกครองในพื้นที่

จังหวัด มีฐานะเป็นนิติบุคคล มี “ผู้ว่าราชการจังหวัด” เป็นหัวหน้าบริหารราชการ ผู้ว่าฯ มีอำนาจบังคับบัญชาข้าราชการส่วนภูมิภาคในจังหวัด และกำกับดูแลการบริหารราชการส่วนท้องถิ่นในจังหวัดด้วย การตั้ง ยุบ เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัด ต้องตราเป็น พระราชบัญญัติ

อำเภอ ไม่มีฐานะเป็นนิติบุคคล มี “นายอำเภอ” เป็นหัวหน้าบริหารราชการ นายอำเภอมีอำนาจบังคับบัญชาข้าราชการในอำเภอ และกำกับดูแลการบริหารราชการส่วนท้องถิ่นในอำเภอ การตั้ง ยุบ เปลี่ยนแปลงเขตอำเภอ ทำได้โดย พระราชกฤษฎีกา

4. การบริหารราชการส่วนท้องถิ่น

ราชการส่วนท้องถิ่นใช้หลัก การกระจายอำนาจ (Decentralization) โดยให้ประชาชนในพื้นที่ปกครองตนเอง ตามกฎหมายจัดตั้งขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแต่ละรูปแบบ ปัจจุบันมี 5 รูปแบบ ได้แก่

1) องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ดูแลพื้นที่ทั้งจังหวัด มีนายก อบจ. มาจากการเลือกตั้งโดยตรง
2) เทศบาล แบ่งเป็น เทศบาลนคร เทศบาลเมือง และเทศบาลตำบล มีนายกเทศมนตรีมาจากการเลือกตั้งโดยตรง
3) องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) ดูแลพื้นที่ระดับตำบล มีนายก อบต. มาจากการเลือกตั้งโดยตรง
4) กรุงเทพมหานคร มีผู้ว่าราชการ กทม. มาจากการเลือกตั้งโดยตรง
5) เมืองพัทยา มีนายกเมืองพัทยามาจากการเลือกตั้งโดยตรง

5. คณะรัฐมนตรี — อำนาจและโครงสร้าง

คณะรัฐมนตรี (ครม.) ประกอบด้วย นายกรัฐมนตรี 1 คน และรัฐมนตรีอื่นอีก ไม่เกิน 35 คน (ตามรัฐธรรมนูญ 2560 มาตรา 158) โดยนายกรัฐมนตรีเป็นหัวหน้ารัฐบาล มีหน้าที่กำกับโดยทั่วไปซึ่งการบริหารราชการแผ่นดิน

นายกรัฐมนตรีมีอำนาจ สั่งให้ราชการส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค ชี้แจง แสดงความคิดเห็น ทำรายงาน หรือยับยั้งการกระทำของส่วนราชการใด ๆ ที่ขัดนโยบายของรัฐบาล รวมถึงอำนาจในการมอบหมายงานให้รองนายกรัฐมนตรีหรือรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรีกำกับดูแลกระทรวงต่าง ๆ

การมอบอำนาจ ตาม พ.ร.บ. นี้ กำหนดให้ผู้ดำรงตำแหน่งสามารถมอบอำนาจให้ผู้ใต้บังคับบัญชาปฏิบัติราชการแทนได้ โดยต้องทำเป็นหนังสือ ผู้รับมอบอำนาจต้องไม่มอบอำนาจนั้นต่อไปอีก เว้นแต่จะได้รับอนุญาต

6. ตารางเปรียบเทียบ 3 ส่วนราชการ

7. ประเด็นที่ออกสอบบ่อย — 10 ข้อเก็ง ก.พ.

จากการวิเคราะห์ข้อสอบ ก.พ. ย้อนหลังหลายปี ประเด็นที่ออกสอบซ้ำบ่อย ได้แก่

1) การจัดระเบียบบริหารราชการแบ่งเป็นกี่ส่วน อะไรบ้าง — 3 ส่วน
2) อำเภอมีฐานะเป็นนิติบุคคลหรือไม่ — ไม่เป็น
3) การตั้ง ยุบ เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัด ต้องตราเป็นอะไร — พ.ร.บ.
4) ผู้บังคับบัญชาข้าราชการในจังหวัดคือใคร — ผู้ว่าราชการจังหวัด
5) ส่วนราชการส่วนกลางประกอบด้วยอะไรบ้าง
6) ปลัดกระทรวงมีหน้าที่อะไร — รับผิดชอบควบคุมราชการประจำในกระทรวง
7) การมอบอำนาจต้องทำเป็นอะไร — หนังสือ
8) ใครเป็นผู้บังคับบัญชาสูงสุดของข้าราชการฝ่ายบริหาร — นายกรัฐมนตรี
9) ราชการส่วนท้องถิ่นใช้หลักอะไร — กระจายอำนาจ
10) คณะรัฐมนตรีมีจำนวนเท่าไร — ไม่เกิน 36 คน (นายกฯ 1 + รัฐมนตรีอื่นไม่เกิน 35)

8. เทคนิคจำ พ.ร.บ. ระเบียบบริหารฯ ให้แม่น

เทคนิค “กลาง-ภูมิ-ถิ่น” — จำ 3 คำนี้เป็นลำดับ แล้วขยายรายละเอียดในแต่ละส่วน กลาง = สำนักนายกฯ + กระทรวง + ทบวง + กรม, ภูมิ = จังหวัด + อำเภอ, ถิ่น = อบจ. + เทศบาล + อบต. + กทม. + พัทยา

เทคนิค “จ.เป็น อ.ไม่เป็น” — จังหวัดเป็นนิติบุคคล อำเภอไม่เป็น จำคู่นี้ให้ขึ้นใจ เพราะออกสอบทุกปี

เทคนิค “รวม-แบ่ง-กระจาย” — จำหลักการ 3 ตัว ส่วนกลาง=รวมอำนาจ, ส่วนภูมิภาค=แบ่งอำนาจ, ส่วนท้องถิ่น=กระจายอำนาจ

เทคนิค “ตั้ง-ยุบ จำคู่” — ตั้ง/ยุบจังหวัด=พ.ร.บ., ตั้ง/ยุบอำเภอ=พระราชกฤษฎีกา จำว่าจังหวัดใหญ่กว่า ใช้กฎหมายระดับสูงกว่า

แนะนำให้ทำข้อสอบเก่า ก.พ. ย้อนหลังอย่างน้อย 3-5 ปี เฉพาะหมวด พ.ร.บ. ระเบียบบริหารฯ จะเห็นว่าข้อสอบวนซ้ำประเด็นเดิมเป็นส่วนใหญ่ อ่านรอบเดียวจำได้ก็สามารถทำคะแนนเต็มได้เลย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)